काही वर्षांपूर्वी गावातील एखाद्या युवकाने व्यवसाय सुरू करण्याचा विचार केला, तर त्याच्या समोर तीन मोठे प्रश्न उभे राहत असत, पैसा कुठून आणायचा, मार्गदर्शन कोण करणार आणि ग्राहक कुठे मिळणार ?

आज परिस्थिती बदलली आहे.

आज त्या युवकाच्या हातात स्मार्टफोन आहे. UPI आहे. सोशल मीडिया आहे. ऑनलाईन ग्राहक आहेत. सरकारी योजना आहेत. आणि आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच AI सारखी साधनेही उपलब्ध आहेत. त्यामुळे आजचा सर्वात मोठा प्रश्न संधी आहेत का हा नाही. खरा प्रश्न आहे, आपण त्या संधी ओळखतो का आणि त्यासाठी कृती करतो का ?

ग्रामीण महाराष्ट्रात कौशल्याची कमतरता नाही. मेहनतीची कमतरता नाही. कल्पनांची कमतरता नाही. पण अनेक वेळा योग्य माहिती, योग्य मार्गदर्शन आणि योग्य बाजारपेठ न मिळाल्यामुळे चांगल्या कल्पना व्यवसायात रूपांतरित होत नाहीत. म्हणूनच ग्रामीण उद्योजकतेसाठी स्टार्टअप इकोसिस्टीम आणि सरकारी योजनांची माहिती अत्यंत महत्त्वाची आहे.

ग्रामीण उद्योजकता का महत्त्वाची आहे ?

आज गावातील अनेक तरुण शिक्षण पूर्ण करून नोकरीच्या शोधात पुणे, मुंबई, नाशिक, नागपूर किंवा इतर शहरांकडे जातात. काहींना चांगली नोकरी मिळते, पण अनेक जण अस्थिर नोकरीत अडकतात. दुसरीकडे गावात शेती, पशुपालन, अन्नप्रक्रिया, हस्तकला, पर्यटन, डिजिटल सेवा, स्थानिक उत्पादने आणि ऑनलाईन विक्री यामध्ये मोठ्या संधी उपलब्ध आहेत.

जर प्रत्येक गावात काही उद्योजक तयार झाले, तर त्या गावातच रोजगार निर्माण होऊ शकतो. गावातील पैसा गावात फिरू शकतो. महिलांना आर्थिक स्वावलंबन मिळू शकते. युवकांना शहरात जाण्याशिवाय दुसरा मार्ग दिसू शकतो. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे गावाची अर्थव्यवस्था मजबूत होऊ शकते.

उद्योजकता म्हणजे फक्त मोठा कारखाना नव्हे. उद्योजकता म्हणजे समस्या ओळखून त्यावर मूल्य निर्माण करणारा व्यवसाय उभा करणे. छोटा मसाला व्यवसाय, दुग्धव्यवसाय, मोबाईल दुरुस्ती, डिजिटल सेवा केंद्र, ऑनलाईन विक्री, ग्रामीण पर्यटन, फूड प्रोसेसिंग, शेतमाल प्रक्रिया, हे सगळे उद्योजकतेचेच प्रकार आहेत.

ग्रामीण महाराष्ट्रातील मोठ्या संधी

आज ग्रामीण भागात खालील क्षेत्रांमध्ये मोठी संधी आहे.

पहिली संधी म्हणजे कृषी प्रक्रिया. टोमॅटो, कांदा, द्राक्षे, आंबा, काजू, डाळी, धान्य, दूध, मसाले यांना प्रक्रिया करून विकले, तर कच्च्या मालापेक्षा जास्त मूल्य मिळू शकते. शेतकरी फक्त उत्पादन करणारा न राहता मूल्यवर्धन करणारा उद्योजक बनू शकतो.

दुसरी संधी म्हणजे शेतीपूरक व्यवसाय. शेळीपालन, कुक्कुटपालन, दुग्धव्यवसाय, मधमाशी पालन, मत्स्यपालन, जैविक खत निर्मिती यांसारखे व्यवसाय ग्रामीण भागात चांगले चालू शकतात.तिसरी संधी आहे डिजिटल सेवा. गावात बसून ऑनलाइन फॉर्म भरणे, डिझाइन तयार करणे, सोशल मीडिया पेज चालवणे, व्हिडिओ एडिटिंग, डिजिटल मार्केटिंग, ऑनलाइन क्लासेस अशा सेवा देता येतात. यासाठी मोठी जागा किंवा मोठी मशीन लागत नाही. कौशल्य, मोबाईल आणि इंटरनेट पुरेसे ठरू शकतात.

चौथी संधी म्हणजे महिला उद्योजकता. घरगुती मसाले, पापड, लोणची, बेकरी उत्पादने, शिवणकाम, सौंदर्यसेवा,

डेअरी, फूड प्रॉडक्ट्स यांमध्ये महिलांनी मोठे यश मिळवू शकते. महिला बचत गटांना योग्य पॅकेजिंग, ब्रँडिंग आणि बाजारपेठ मिळाली तर त्यांचे उत्पन्न मोठ्या प्रमाणात वाढू शकते.

पाचवी संधी म्हणजे ग्रामीण पर्यटन. कोकण, सह्याद्री, गड-किल्ले, धार्मिक स्थळे, शेती अनुभव, स्थानिक खाद्यसंस्कृती यांचा उपयोग करून होमस्टे, स्थानिक मार्गदर्शक सेवा, ग्रामीण अनुभव पर्यटन असे व्यवसाय उभे राहू शकतात.

सहावी संधी म्हणजे कंटेंट क्रिएशन. आज लोकांना खरे ग्रामीण जीवन, शेतीतील प्रयोग, गावातील कथा, पारंपरिक व्यवसाय, स्थानिक खाद्यपदार्थ, यशस्वी उद्योजक यांच्या कथा पाहायला आवडतात. यूट्यूब, फेसबुक आणि इंस्टाग्रामच्या माध्यमातून गावातील युवक आपली ओळख आणि व्यवसाय दोन्ही वाढवू शकतो.

यशस्वी व्यवसायासाठी चार आधारस्तंभ

ग्रामीण उद्योजकतेसाठी फक्त पैसा पुरेसा नाही. पैसा महत्त्वाचा आहे, पण तो एकमेव उपाय नाही. व्यवसाय यशस्वी करण्यासाठी चार गोष्टी आवश्यक आहेत.

पहिली गोष्ट म्हणजे ज्ञान. व्यवसाय कसा सुरू करायचा, खर्च कसा मोजायचा, किंमत कशी ठरवायची, ग्राहक कसे मिळवायचे, नफा कसा वाढवायचा हे शिकावे लागते.

दुसरी गोष्ट म्हणजे वित्तपुरवठा. अनेक चांगले व्यवसाय भांडवलाअभावी सुरू होत नाहीत किंवा वाढत नाहीत. योग्य योजना आणि बँकिंग मार्गदर्शन आवश्यक आहे.

तिसरी गोष्ट म्हणजे तंत्रज्ञान. WhatsApp Business, Google Pay, PhonePe, Canva, ChatGPT, Google Business Profile, Instagram, You Tube यांसारखी साधने ग्रामीण उद्योजकासाठी मोठी ताकद बनू शकतात.

चौथी गोष्ट म्हणजे बाजारपेठ. उत्पादन चांगले असले तरी ग्राहक नसेल तर व्यवसाय टिकत नाही. म्हणूनच स्थानिक बाजारपेठेबरोबरच तालुका, जिल्हा, शहर आणि ऑनलाईन बाजारपेठेचा विचार करावा लागतो.

कोणत्या योजना उपयोगी ठरू शकतात ?

ग्रामीण उद्योजकांसाठी अनेक योजना उपलब्ध आहेत. प्रत्येक योजना प्रत्येकासाठी नसते. आपला व्यवसाय, समाजघटक, वय, शिक्षण आणि गरज यानुसार योग्य योजना निवडावी लागते.

* नवीन उद्योग सुरू करायचा असेल, तर PMEGP म्हणजे प्रधानमंत्री रोजगार निर्मिती कार्यक्रम उपयोगी ठरू शकतो. उत्पादन किंवा सेवा व्यवसायासाठी बँक कर्ज आणि अनुदानाच्या स्वरूपात मदत मिळू शकते.

* लहान व्यवसायासाठी MUDRA योजना उपयुक्त आहे. शिशु, किशोर, तरुण आणि तरुण प्लस अशा प्रकारांमध्ये कर्ज उपलब्ध होते. छोटा व्यापार, सेवा व्यवसाय, उत्पादन व्यवसाय, वाहन, दुकान, उपकरणे, मशीनरी यासाठी ही योजना उपयोगी ठरू शकते.

* पारंपरिक कारागीरांसाठी PM Vishwakarma योजना महत्त्वाची आहे. सुतार, लोहार, कुंभार, शिंपी, सोनार, न्हावी, चांभार आणि इतर पारंपरिक कौशल्य असलेल्या कारागिरांना प्रशिक्षण, साधनसामग्री, कर्ज आणि बाजारपेठेचे समर्थन मिळू शकते. * अनुसूचित जातीतील युवकांसाठी BARTI मार्फत कौशल्य आणि उद्योजकता विकासाच्या संधी उपलब्ध असतात. *मराठा, कुणबी, कुणबी-मराठा समाजातील युवकांसाठी SARTHI मार्फत उद्योजकता आणि इनक्युबेशनशी संबंधित उपक्रम उपलब्ध असतात.

*OBC, VJNT आणि संबंधित घटकांसाठी Mahajyoti

* आदिवासी युवकांसाठी TRTI मार्फत प्रशिक्षण आणि स्वयंरोजगाराशी संबंधित उपक्रम उपलब्ध असतात.

*AMRUT मार्फत काही घटकांसाठी कौशल्य विकास, स्वयंरोजगार आणि उद्योजकता प्रशिक्षणाच्या संधी उपलब्ध होतात.

या योजनांचा लाभ घेण्यासाठी एक गोष्ट लक्षात ठेवावी फक्त योजनेचे नाव माहिती असणे पुरेसे नाही. कागदपत्रे, व्यवसाय आराखडा, बँक खाते, आधार, पॅन, जात प्रमाणपत्र, उत्पन्न प्रमाणपत्र, प्रकल्प अहवाल आणि स्थानिक कार्यालयांशी संपर्क यांची तयारी करावी लागते.

AI आणि डिजिटल साधनेः ग्रामीण उद्योजकाचा नवा मित्र

आज AI म्हणजे फक्त मोठ्या कंपन्यांचे तंत्रज्ञान राहिलेले नाही. गावातील छोटा उद्योजकही त्याचा वापर करू शकतो. उदाहरणार्थ, तुम्ही मसाला व्यवसाय करत असाल, तर AI च्या मदतीने उत्पादनाचे नाव, जाहिरात, सोशल मीडिया पोस्ट, ग्राहकांना पाठवायचे संदेश, पॅकेजिंगवरील मजकूर तयार करू शकता.

तुम्ही दुग्धव्यवसाय करत असाल, तर रोजचा खर्च, विक्री, नफा, ग्राहकांची यादी व्यवस्थित ठेवू शकता.

तुम्ही डिजिटल सेवा देत असाल, तर Canva वापरून पोस्टर तयार करू शकता. WhatsApp Business वर कॅटलॉग बनवू शकता. Google Business Profile वर तुमचा व्यवसाय दिसू शकतो. YouTube किंवा Instagram वरून ग्राहकांपर्यंत पोहोचू शकता.

पूर्वी जाहिरात करण्यासाठी मोठा खर्च लागायचा. आज चांगला मोबाईल, इंटरनेट आणि थोडे ज्ञान असेल, तर गावातील व्यवसायही हजारो ग्राहकांपर्यंत पोहोचू शकतो.

३० दिवसांत काय कराल ?

व्यवसाय सुरू करायचा असेल, तर खूप मोठ्या विचारात अडकू नका. पुढील ३० दिवसांचा सोपा आराखडा करा.

पहिल्या आठवड्यात तुमची व्यवसाय कल्पना स्पष्ट करा. तुम्ही काय विकणार, कोणाला विकणार, किती किमतीत विकणार आणि तुमचा फरक काय असणार हे लिहून काढा.

दुसऱ्या आठवड्यात १० संभाव्य ग्राहकांशी बोला. त्यांना तुमचे उत्पादन किंवा सेवा खरंच हवी आहे का, ते किती पैसे देऊ शकतील, त्यांच्या अपेक्षा काय आहेत हे समजून घ्या.

तिसऱ्या आठवड्यात तुमच्यासाठी योग्य योजना, प्रशिक्षण किंवा कर्ज पर्याय शोधा. तालुका उद्योग केंद्र, जिल्हा उद्योग केंद्र, बँक, पंचायत समिती, MCED, BARTI, SARTHI, Mahajyoti, TRTI, AMRUT अशा संबंधित कार्यालयांशी संपर्क साधा.

चौथ्या आठवड्यात पहिला ग्राहक मिळवण्यावर लक्ष केंद्रित करा. व्यवसायाची खरी सुरुवात कर्जान नाही, तर पहिल्या ग्राहकाने होते.

सर्वात मोठा बदल मानसिकतेत हवा

ग्रामीण उद्योजकतेतील सर्वात मोठा अडथळा कधी कधी पैसा नसतो, तर मानसिकता असते. 'गावात व्यवसाय होणार नाही', 'माझ्याकडे मोठे शिक्षण नाही', 'मोठ्या लोकांनाच व्यवसाय जमतो', 'माझे उत्पादन कोण घेणार', हे विचार बदलले पाहिजेत. आज अनेक मोठे व्यवसाय छोट्या सुरुवातीमधून उभे राहिले आहेत. सुरुवात लहान असली तरी दृष्टिकोन मोठा असावा. गुणवत्ता, प्रामाणिकपणा, सातत्य आणि शिकण्याची तयारी असेल तर ग्रामीण उद्योजकही यशस्वी होऊ शकतो.

निष्कर्ष

'महाराष्ट्राच्या प्रत्येक गावात एक उद्योजक उभा राहिला, तर त्या गावाचे भविष्य बदलू शकते. प्रत्येक तालुक्यात शंभर

उद्योजक निर्माण झाले, तर संपूर्ण जिल्ह्याचे अर्थकारण बदलू शकते. आणि प्रत्येक जिल्ह्यात हजारो उद्योजक उभे राहिले, तर महाराष्ट्राच्या विकासाला नवी गती मिळू शकते. आज योजना आहेत. तंत्रज्ञान आहे. बाजारपेठ आहे. मोबाईल आहे. इंटरनेट आहे. AI आहे. आता गरज आहे ती कृतीची.

पुढील दशक हे ग्रामीण उद्योजकतेचे दशक ठरू शकते.

प्रश्न एवढाच आहे, आपण नोकरी शोधणारे होणार आहोत की रोजगार निर्माण करणारे ?'