महाराष्ट्र राज्य उच्च्च व तंत्र शिक्षण विभाग आणि महाराष्ट्र माहिती तंत्रज्ञान सहाय्यता केंद्र यांच्या संयुक्त विद्यमाने राबविण्यात येणाऱ्या 'करिअर कट्टा' या उपक्रमांतर्गत घेण्यात आलेली आधुनिक सावित्री पुरस्कार २०२६ प्राप्त प्रा. वर्षा वैद्य यांची मुलाखत म्हणजे स्त्रीशिक्षण, ग्रामीण विकास, संशोधन आणि मूल्याधिष्ठित जीवनदृष्टी यांचा प्रेरणादायी संगम आहे. ही मुलाखत केवळ एका यशस्वी शिक्षिकेची कथा नसून, ग्रामीण भागातील असंख्य मुलींच्या आयुष्याला दिशा देणाऱ्या शिक्षणक्रांतीचे प्रतिबिंब आहे.
आधुनिक सावित्री पुरस्कार हा सावित्रीबाई फुले व महात्मा ज्योतिबा फुले यांच्या स्त्रीशिक्षणाच्या महान वारशाचा सन्मान आहे. प्रा. वर्षा वैद्य यांनी हा पुरस्कार स्वीकारताना सांगितले की, हा सन्मान वैयक्तिक नसून ग्रामीण भागातील महिलांच्या शिक्षणासाठी सुरू असलेल्या दीर्घ आणि सातत्यपूर्ण प्रवासाचे प्रतीक आहे. स्त्रीशिक्षण ही केवळ सामाजिक जबाबदारी नसून समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे, असे त्या ठामपणे मांडतात.
प्रा. वर्षा वैद्य यांनी ग्रामीण भागात तब्बल २८ वर्षांहून अधिक काळ अध्यापन केले आहे. त्यांचे बहुतांश विद्यार्थी शेतकरी कुटुंबातील असून अनेकजण शिक्षण घेणारे कुटुंबातील पहिले सदस्य आहेत. घरकाम, शेतीची जबाबदारी आणि शिक्षण यांचा समतोल साधत शिकणाऱ्या मुलींच्या संघर्षाशी त्या नेहमीच आत्मीयतेने जोडलेल्या राहिल्या. शिक्षणामुळेच या मुलींच्या आयुष्यात आत्मविश्वास, स्वावलंबन आणि स्वप्न पाहण्याची ताकद निर्माण होते, यावर त्यांचा दृढ विश्वास आहे.
वयाच्या ३२व्या वर्षी पीएच. डी. पूर्ण करून संशोधन मार्गदर्शक झालेल्या प्रा. वैद्य यांनी अनेक विद्यार्थ्यांना संशोधनाच्या वाटेवर नेले. २०२० मध्ये नागपूर विद्यापीठाशी संलग्न महाविद्यालयातील पहिल्या प्राध्यापक होण्याचा मान त्यांना मिळाला. त्यांनी इंग्रजी व मराठी विषयांत संशोधन, लेखन व संपादन केले असून विद्यापीठ अभ्यासक्रम रचनेतही मोलाचे योगदान दिले आहे.
कोविड-१९ काळात ग्रामीण विद्यार्थ्यांसमोर तंत्रज्ञानाचा अभाव, आर्थिक अडचणी आणि शिक्षण खंडित होण्याचे मोठे संकट होते. अशा वेळी प्रा. वैद्य आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी विद्यार्थ्यांना नोट्स, मार्गदर्शन आणि मानसिक आधार दिला. शिक्षण हे कोणत्याही परिस्थितीत थांबू नये, ही त्यांची भूमिका होती.
प्रा. वर्षा वैद्य यांचे अध्यापन केवळ अभ्यासक्रमापुरते मर्यादित नाही. त्या विद्यार्थ्यांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करण्याबर
भर देतात. वर्तमानपत्र वाचन, पुस्तकांचे वाचन, भाषिक कौशल्यांचा विकास आणि चिकित्सक विचारसरणी यांना त्या विशेष
महत्त्व देतात. तंत्रज्ञानाचा उपयोग आवश्यक असला तरी केवळ इंटरनेटवर आधारित माहिती म्हणजे संशोधन नव्हे, हे त्या ठामपणे
सांगतात.
त्यांचे संशोधन मुख्यतः स्त्री-ओळख, स्त्रीचा आवाज, सामाजिक भूमिका आणि लैंगिक असमानता या विषयांभोवती केंद्रित आहे. विविध काळातील व संस्कृतीतील स्त्री व्यक्तिरेखांच्या अभ्यासातून त्या स्त्रियांच्या संघर्षांची मांडणी करतात. आधुनिकतेचा स्वीकार करताना सांस्कृतिक व नैतिक मूल्यांची जपणूक आवश्यक असल्याचे त्या मानतात.
शिक्षणक्षेत्रात एआयसारख्या नव्या तंत्रज्ञानाचा प्रभाव वाढत असताना, प्रा. वैद्य तंत्रज्ञान स्वीकारण्याची गरज मान्य करतात; मात्र मानवी संबेदनशीलता, सहानुभूती, मौलिक लेखन आणि चिकित्सक विचार यांना कोणतेही तंत्रज्ञान पर्याय ठरू शकत नाही, असे त्या स्पष्ट करतात.
नेतृत्वात सहानुभूती (Empathy) ही केवळ सहवेदनेपेक्षा अधिक प्रभावी असल्याचे त्या सांगतात. स्त्रिया कुटुंब आणि करिअर या दोन्ही भूमिका समर्थपणे निभावतात. कुटुंबाला प्राधान्य देत स्वाभिमान, स्वावलंबन आणि प्रामाणिकपणा जपणे हीच खरी यशाची व्याख्या आहे, असा त्यांचा विचार आहे.
'पक्षी फांदीवर नव्हे, स्वतःच्या पंखांवर विश्वास ठेवतो' हे रूपक वापरून त्या तरुणांना आत्मविश्वासाचा संदेश देतात. करिअर कट्टा हा उपक्रम विद्यार्थ्यांना योग्य मार्गदर्शन, प्रेरणा आणि दिशा देणारा प्रभावी मंच असल्याचे त्या नमूद करतात.
प्रा. वर्षा वैद्य यांचा प्रवास हा ग्रामीण वास्तवातून उगम पावलेला, संशोधन, अध्यापन आणि सामाजिक भानाने समृद्ध असा प्रेरणादायी प्रवास आहे. आधुनिक सावित्री पुरस्कार २०२६ हा त्यांच्या वैयक्तिक यशाचा नव्हे, तर स्त्रीशिक्षणाच्या व्यापक चळवळीचा गौरव आहे. त्यांची जीवनदृष्टी विद्यार्थ्यांसाठी, शिक्षकांसाठी आणि समाजासाठीही मार्गदर्शक ठरते. सावित्रीबाई फुले यांचा वारसा आजच्या काळात जिवंत ठेवण्याचे कार्य प्रा. वर्षा वैद्य समर्थपणे करत आहेत.