सावित्रीबाई फुले यांचे नाव घेताच डोळ्यांसमोर उभी राहते ती शिक्षणासाठी झगडणारी, समाजाच्या विरोधाला न जुमानणारी आणि स्त्री-पुरुष समानतेचा दीप पेटवणारी तेजस्वी व्यक्ती. आजच्या काळातही सावित्रीबाईच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणाऱ्या अनेक स्त्रिया समाजाच्या विविध क्षेत्रांत कार्यरत आहेत. अशाच प्रेरणादायी स्त्रियांपैकी एक नाव आहे श्रीमती संध्या शेषराव येलेकर, गडचिरोलीसारख्या दुर्गम, आदिवासी आणि नक्षलग्रस्त भागात गेली २६ वर्षे अखंडपणे शिक्षण, समाजसेवा, कला, क्रीडा आणि पत्रकारितेच्या माध्यमातून कार्य करणाऱ्या या व्यक्तीला खऱ्या अर्थाने 'आधुनिक सावित्री' म्हणणे अतिशयोक्ती होणार नाही.
श्रीमती संध्या येलेकर यांचा जन्म १४ एप्रिल १९७२ रोजी गडचिरोली जिल्ह्यात झाला. हा दिवस भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची जयंती असल्याने त्यांच्या आयुष्याला सामाजिक आणि वैचारिक दिशा मिळाली. दाट जंगलांनी वेढलेल्या आदिवासी परिसरात, साध्या माणसांच्या संघर्षपूर्ण जीवनात वाढलेल्या संध्या यांच्या मनावर लहानपणापासूनच शिक्षण आणि सामाजिक जाणिवांचे खोल संस्कार पडले. घरातील वातावरण शिक्षणप्रेमी होते. वडील-आई यांनी 'मुलगी आहे म्हणून' कोणताही बंधन घातले नाही. उलट, 'शिक, पुढे जा आणि स्वतःचा मार्ग स्वतः घडव' असा संदेश दिला. ग्रामीण भागातील मुलींच्या शिक्षणाबाबतची अनास्था, लग्नासाठी शिक्षण अर्धवट सोडणे, आर्थिक अडचणी यांचे चित्र जवळून पाहिल्याने त्यांच्या मनात 'शिक्षण हेच परिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे' ही ठाम श्रद्धा निर्माण झाली. शाळेत सांस्कृतिक कार्यक्रम, वक्तृत्व स्पर्धा, खेळ, रांगोळी, चित्रकला यांत सक्रिय सहभाग घेत त्यांनी बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाची बीजे रोवली.
शैक्षणिक प्रवासातही त्यांची जिद्द आणि चिकाटी दिसून येते. १९९२ मध्ये नागपूर विद्यापीठातून कला शाखेत प्रथम श्रेणीत बी.ए. पूर्ण केले. लगेच १९९३ मध्ये बी.एड. पूर्ण करून शिक्षकी पेशाकडे वळले. १९९७ मध्ये राणी दुर्गावती ज्युनियर कॉलेज, गडचिरोली येथे नियुक्ती मिळाली. नोकरी करताना राज्यशास्त्रात एम.ए. पूर्ण केले. इंग्रजी भाषेचे महत्त्व जाणवल्याने वयाच्या ४४ व्या वर्षी (२०१६ मध्ये) गोंडवाना विद्यापीठातून एम.ए. इंग्रजीसाठी प्रवेश घेतला. घर, नोकरी, सामाजिक जबाबदाऱ्या सांभाळत पुन्हा विद्यार्थी होणे सोपे नव्हते. अनेकांनी शंका व्यक्त केली, पण त्यांनी स्वतःवर विश्वास ठेवला. अथक परिश्रमाने संपूर्ण विद्यापीठात प्रथम क्रमांक मिळवून सुवर्णपदक पटकावले. हे यश केवळ शैक्षणिक नव्हते, तर 'शिकण्याला वय नसते' हा समाजासाठी संदेश होता.
गेल्या २६ वर्षांपासून त्या राणी दुर्गावती ज्युनियर कॉलेजमध्ये इंग्रजी व मराठी विषय शिकवत आहेत. गडचिरोलीसारख्या भागातील विद्यार्थ्यांमध्ये बुद्धिमत्ता असली तरी आत्मविश्वासाची कमतरता दिसते. ही कमतरता दूर करणे हे त्यांचे ध्येय आहे. अध्यापन केवळ पुस्तकांपुरते मर्यादित न ठेवता संवाद, उदाहरणे, स्थानिक संदर्भ आणि समूहचर्चा यांचा प्रभावी वापर करतात. इंग्रजी ही 'भीतीची भाषा' न राहता 'संधींची किल्ली' वाटावी, यासाठी सातत्याने प्रयत्न करतात. कोरोना काळात ग्रामीण भागातील शिक्षण जवळजवळ ठप्प झाले होते, पण त्यांनी हार मानली नाही. झूम मीटिंग, गुगल फॉर्म, ऑनलाइन असाइनमेंट्स, डिजिटल नोट्स यांचा वापर शिकून विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचल्या. तंत्रज्ञान ही ग्रामीण शिक्षणासाठी संधी आहे, हे त्यांनी कृतीतून सिद्ध केले. त्यांच्या शब्दांत, 'तंत्रज्ञान ही अडचण नाही, तर ग्रामीण विद्यार्थ्यांसाठी संधी आहे.'
शिक्षणाबरोबरच क्रीडा क्षेत्रातही त्यांची उल्लेखनीय कामगिरी आहे. १९८५ ते १९८८ या काळात राज्यस्तरीय हॉकी खेळाडू होत्या आणि नागपूर विद्यापीठाची 'कलर होल्डर' झाल्या. खेळाने त्यांना 'हार न मानण्याची वृत्ती, संकटात शांत राहण्याची सवय आणि यश-अपयश समभावाने स्वीकारण्याची शिकवण' दिली. हीच शिकवण त्यांनी जीवनात यशस्वीपणे वापरली.
कला आणि संगीतातही त्यांचे योगदान उल्लेखनीय आहे. संगीतात 'प्रवेशिका प्रथम' उत्तीर्ण होऊन साधना केली. रांगोळी आणि चित्रकला ही त्यांची खास ओळख आहे. शाळा-महाविद्यालयांमध्ये रांगोळी प्रशिक्षण वर्ग घेतात आणि सामाजिक विषयांवर रांगोळ्यांच्या माध्यमातून जनजागृती करतात. 'संगीत आम्ही झाडीवंत' या पुस्तकाचे मुखपृष्ठ त्यांच्या रांगोळीने सजले. त्यांच्या मते, 'कला ही केवळ सौंदर्य नाही, तर समाजजागृतीचे शक्तिशाली माध्यम आहे.'
समाजसेवा हा त्यांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग आहे. भारत स्काउट अँड गाईडमध्ये रेंजर लीडर म्हणून कार्यरत असून २०२३ मध्ये 'अॅडव्हान्स कोर्स' पूर्ण केला. ओडिशातील राष्ट्रीय रोवर रेंजर मिनी जंबोरीत महाराष्ट्राचे प्रतिनिधित्व केले. 'फूड प्लाझा' स्पर्धेत प्रथम क्रमांक मिळवला. मुलींना शिस्त, स्वसंरक्षण, संघभावना आणि सेवाभाव शिकवतात. सहा वेळा रक्तदान करून सामाजिक बांधिलकी दाखवली आहे. त्यांच्या शब्दांत, 'सेवा ही जीवनाची सार्थकता आहे.'
पत्रकारितेतही त्यांचे योगदान आहे. 'देशोन्नती' दैनिकाच्या गडचिरोली आवृत्तीत 'मन्स्विनी' विभागाच्या उपसंपादक म्हणून महिलांचे प्रश्न, ग्रामीण वास्तव आणि सामाजिक विषय प्रभावीपणे मांडले. गोंडवाना विद्यापीठाच्या संपादन समितीच्या सदस्य म्हणून शैक्षणिक साहित्याच्या गुणवत्तेत भर घातली. आजही विविध नियतकालिके, स्मरणिका आणि वृत्तपत्रांतून लेखन करतात.
'आधुनिका सावित्री पुरस्कार' हा केवळ त्यांच्या वैयक्तिक कार्याचा गौरव नाही, तर गडचिरोलीतील प्रत्येक संघर्षशील महिलेचा सन्मान आहे. सावित्रीबाई फुले यांच्या मूल्यांची आजच्या काळात अंमलबजावणी करणाऱ्या या व्यक्तीचे कार्य अजूनही सुरू आहे. ग्रामीण विद्यार्थिनींना डिजिटल साक्षर, आत्मनिर्भर आणि आत्मविश्वासी बनवणे हे त्यांचे पुढील स्वप्न आहे.
त्यांच्या शब्दांत, 'परिस्थिती कितीही कठीण असली, तरी शिक्षणाची ज्योत विझू देऊ नका. स्वतःवर विश्वास ठेवा, कौशल्ये आत्मसात करा आणि समाजासाठी काहीतरी देण्याची तयारी ठेवा.'
श्रीमती संध्या येलेकर यांचे हे जीवन एक प्रेरणास्थान आहे. त्यांच्या जिद्दीने, ज्ञानाने आणि सेवाभावाने अनेकांना शिक्षण आणि संघर्षाचा मार्ग दिसतो. त्यांच्यासारख्या व्यक्तींमुळे ग्रामीण महाराष्ट्रात बदलाची नवी लाट निर्माण होत आहे.