मेजर बालाजी सूर्यवंशी - एक प्रेरणादायी प्रवास
देशसेवा ही केवळ एक करिअर नसून ती एक संकल्पना आहे त्याग, जबाबदारी, नेतृत्व आणि राष्ट्रहिताची अढळ भावना. महाराष्ट्रातील नांदेड जिल्ह्यातील भोकर येथून निघून भारतीय सैन्यात राजपत्रित अधिकारी पदापर्यंतचा मेजर बालाजी सूर्यवंशी सरांचा प्रवास हा असंख्य तरुणांसाठी प्रेरणादायी आदर्श आहे. महाराष्ट्रातील नांदेड जिल्ह्यातील भोकर या ग्रामीण भागातून पुढे आलेल्या मेजर बालाजी सूर्यवंशी सरांचा प्रवास हा ध्येय, शिस्त आणि राष्ट्रनिष्ठेचे उत्कृष्ट उदाहरण मानला जातो. जवाहर नवोदय विद्यालयात शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी कृषिविज्ञानाची पदवी पूर्ण केली. याच काळात स्पर्धा परीक्षांची तयारी सुरू असताना संरक्षण सेवेकडे त्यांचे आकर्षण वाढत गेले. एअर फोर्समधील ग्रुप कैप्टन आणि आर्मीतील कर्नल यांच्या मार्गदर्शनामुळे संरक्षण दलातील करिअरची दिशा अधिक स्पष्ट झाली आणि त्यांचा मार्ग निर्णायक वळणावर पोहोचला.
UPSC च्या CDSE परीक्षेत त्यांनी सातत्यपूर्ण परिश्रम, शिस्तबद्ध अभ्यास आणि अढळ इच्छाशक्तीच्या जोरावर यश मिळवले. SSB मुलाखतीत त्यांच्या नेतृत्वगुणांसोबतच प्रामाणिक, संतुलित आणि आत्मविश्वासपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाचा ठसा परीक्षकांवर उमटला. नाशिक येथील PCTC मधील प्रशिक्षणाने त्यांचा आत्मविश्वास, निर्णयक्षमता आणि नेतृत्वाचा दृष्टीकोन आणखी परिपक्व झाला.
संयम आणि कठोर परिश्रमाच्या बळावर मेजर सूर्यवंशी सरांची निवड भारतीय सैन्यात अधिकारी म्हणून झाली. सैन्यातील प्रशिक्षण, प्रत्यक्ष नेतृत्वाची जबाबदारी आणि देशाच्या सीमांवरील कर्तव्य या प्रवासाने त्यांची दृष्टी अधिक व्यापक झाली. भारतीय सैन्यात अधिकारी म्हणून जबाबदारी स्वीकारण्याचा क्षण हा त्यांच्या आयुष्यातील सर्वोच्च अभिमानाचा होता. त्यांच्या मते, 'अधिकारी होणे म्हणजे केवळ वर्दी धारण करणे नाही; तर शेकडो जवानांचे प्राण तुमच्या विचारपूर्वक घेतलेल्या निर्णयांवर अवलंबून असतात." आजच्या डिजिटल युगात युद्धाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले आहे. आजच्या युगात बुद्ध फक्त रणांगणावर न होता माहिती युद्ध, सायबर हल्ले, रासायनिक / जैविक धोक्यांचा गैरवापर, आंतरिक सुरक्षा आव्हाने यांच्या स्वरूपातही घडत आहेत. दहशतवाद, अंतर्गत सुरक्षा आव्हाने या विविध स्तरांवर देशाची परीक्षा होत असते. या पार्श्वभूमीवर तरुणांनी जागरूक, जबाबदार आणि डिजिटल साक्षर असणे अत्यावश्यक असल्याचा संदेश ते देतात.
यावेळी त्यांनी ठामपणे नमूद केलेः
"देशाचे संरक्षण हे फक्त आर्मीचे कर्तव्य नसून तरुणाईचेही समान उत्तरदायित्व आहे."
विकसित भारत २०४७ या संकल्पनेबाबत त्यांची भूमिका ठाम आणि स्पष्ट आहे. लोकसंख्या लाभाचा योग्य उपयोग, शिक्षण व कौशल्य विकास, तंत्रज्ञानावर आधारित स्वयंपूर्णता, सशक्त संरक्षणव्यवस्था, नागरिकांच्या जागृतीची भावना या पाच स्तंभांवर भारताची प्रगती अवलंबून आहे. लोकसंख्येची शक्ती, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, कौशल्यविकास, तंत्रज्ञानाधारित स्वयंपूर्णता आणि सक्षम संरक्षणव्यवस्था हे भारताच्या प्रगतीचे पाच आधारस्तंभ आहेत, असे ते सांगतात.

करिअर मार्गदर्शन करताना ते तरुणांना सुचवतात 'सैन्यात येणे ही एक दिशा आहे; परंतु राष्ट्रभक्ती, प्रामाणिकता आणि निस्वार्थ वृत्ती असणे महत्त्वाचे आहे.'
राष्ट्रभक्ती : देशाची सेवा करण्याची भावना ही केवळ सीमेवर लढणाऱ्या सैनिकांमध्येच नव्हे, तर प्रत्येक नागरिकाच्या मनात असायला हवी. तुम्ही कोणत्याही करिअरमध्ये असलात तरी, तुमचे कार्य देशाच्या प्रगतीसाठी आणि समाजाच्या भल्यासाठी असले पाहिजे. हीच खरी राष्ट्रभक्ती आहे.
प्रामाणिकता : करिअरच्या कोणत्याही टप्प्यावर, प्रामाणिक राहणे अत्यंत आवश्यक आहे. कामातील प्रामाणिकपणा, वेळेचे बंधन पाळणे आणि नैतिक मूल्यांचे पालन करणे हे यशाचे मूळ आहे. प्रामाणिकपणा तुम्हाला दीर्घकाळ टिकणारे यश देतो.
निस्वार्थ वृत्ती : केवळ स्वतःचा विचार न करता, इतरांसाठी आणि मोठ्या ध्येयासाठी काम करण्याची वृत्ती असावी. खासकरून संरक्षण दलांमध्ये, निस्वार्थ सेवा हाच पाया आहे. हा गुण तुम्हाला तुमच्या कामाप्रती अधिक समर्पित आणि प्रभावी बनवतो.
करिअरचे पर्याय आणि निवड
ते पुढे म्हणाले की, तरुणांसाठी करिअरचे पर्याय अनेक उपलब्ध आहेत. विशेषतः संरक्षण दलांमध्ये विविध मार्ग आहेतः
NDA (National Defence Academy): १२ वी नंतर अधिकारी बनण्यासाठीचा मार्ग.
CDS (Combined Defence Services): पदवी नंतर अधिकारी म्हणून जॉईन होण्याचा पर्याय.
AFCAT (Air Force Common Admission Test): हवाई दलात अधिकारी म्हणून प्रवेश.
Navy (नौदल): जलमानि देशाचे संरक्षण करण्याची संधी.
Air Force (वायुसेना): हवाई मागनि देशाचे संरक्षण करण्याची संधी.
याचा अर्थ असा की, तरुणांनी कोणत्याही एका संधीवर अवलंबून न राहता, आपल्या आवडीनुसार आणि क्षमतेनुसार पर्यायांचा विचार करावा.
करिअरच्या या विविध पर्यायांमध्ये यशस्वी होण्यासाठी त्यांनी तीन गोष्टींवर भर दिलाः
योग्य माहिती : सर्वप्रथम, तुम्ही निवडलेल्या करिअरच्या मार्गाबद्दल सखोल आणि अचूक माहिती मिळवा. प्रवेश परीक्षा, पात्रता निकष आणि निवड प्रक्रिया याबद्दल स्पष्टता असणे गरजेचे आहे.
योग्य मार्गदर्शन : अनुभवी व्यक्ती किंवा मार्गदर्शकांकडून योग्य सल्ला घ्या. योग्य मार्गदर्शन तुम्हाला अनावश्यक चुका टाळण्यास आणि वेळेची बचत करण्यास मदत करते.
नियोजन : माहिती आणि मार्गदर्शनाच्या आधारे एक उत्कृष्ट योजना (Strategy) तयार करा. तयारी कधी सुरू करायची, अभ्यासाचे वेळापत्रक कसे असावे, आणि कोणती साधने वापरावी, याचे स्पष्ट नियोजन असावे. शेवटी, त्यांनी यशाचे अंतिम सूत्र सांगितलेः प्रेरणा, मेहनत आणि सातत्य हेच यशाचे सूत्र आहे.
प्रेरणा : तुमचे ध्येय साधण्यासाठी तुमच्याकडे प्रखर प्रेरणा असावी. ही प्रेरणा तुम्हाला कठीण काळात पुढे जाण्यासाठी ऊर्जा देईल.
मेहनतः कोणतेही मोठे यश मेहनत केल्याशिवाय मिळत नाही. आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करून, कठोर परिश्रम करण्याची तयारी ठेवा.
सातत्य : सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, यशासाठी प्रयत्नांमध्ये सातत्य (Continuity) राखणे आवश्यक आहे. एका रात्रीत यश मिळत नाही; तर सातत्याने केलेल्या लहान-लहान प्रयत्नांचा तो परिणाम असतो.
त्यांच्या मते, प्रत्येक तरुणाने देशासाठी काहीतरी करावे सैन्यात येणे ही फक्त एक दिशा; पण राष्ट्रभक्ती हा मूलाधार.
विदेशातील युवा आदानप्रदान कार्यक्रमात सहभागी झाल्यानंतर त्यांची दृष्टी आणखी व्यापक झाली. विविध संस्कृती, जागतिक समस्या, नेतृत्वाच्या भिन्न पद्धती यांचा त्यांना प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला आणि त्यामुळे त्यांच्या विचारांना अधिक खोली प्राप्त झाली.
ते म्हणालेः
"जग पाहिल्यावर स्वतःचा देश, आपली माणसं, आपली जबाबदारी अधिक खोलवर समजते."

शब्दांकन
प्रा. भगवान केशव गावित
सदस्य, राज्यस्तरीय प्रकाशन समिती, करिअर कट्टा